Mübadelenin Edebi Temsili: Louis de Bernières’in Kanatsız Kuşlar (Birds Without Wings) Romanında Rum–Türk Mübadelesi’nde Travma ve Bellek

Öz

Bu makale, Louis de Bernières’in Kanatsız Kuşlar (Birds Without Wings) adlı romanını, 1923 Lozan Antlaşması ile yürürlüğe konan zorunlu Türk-Rum nüfus mübadelesi bağlamında incelemektedir. Roman, Anadolu’da kurgulanan çok kültürlü bir kasaba üzerinden Osmanlı İmparatorluğu’nun geç dönem çözülüşünü, etno-dinsel topluluklar arasındaki gündelik birlikte yaşam pratiklerini ve savaşın tetiklediği zorunlu yerinden edilme süreçlerini anlatısal düzlemde temsil etmektedir. Bu çalışma, travmayı bireysel bir ruhsal sorun olarak değil; zorunlu göç, savaş ve ulus-devlet kurma süreçlerinin yol açtığı kolektif ve tarihsel bir kırılma olarak ele alır. Buna göre travma, sadece bireyin zihninde hapsolmuş bir anı değil, kuşaklar boyunca aktarılan ve toplumun kültürel dokusunda süreklilik arz eden bir bellek dönüşümüdür. Bu çerçevede yapılan analiz, kültürel bellek ve travma kuramlarından yararlanarak romandaki karakterlerin yaşadığı parçalanmış öznelliği ve ulus-devlet inşasının dayattığı kategorik kimliklere karşı gelişen tarihsel ortak yaşam kültürünün ve toplumsal iç içeliğin edebi yansımalarını görünür kılmaktadır. Bernières’in İngiliz edebiyat geleneği içerisinden ürettiği bu anlatı, tanık olmayan bir yazarın tarihsel travmayı nasıl temsil ettiği sorusunu gündeme getirirken; kurgusal tanıklıklar ile kolektif travma arasındaki ilişkiyi deşifre etmektedir. Çalışma, eserin mübadeleye ilişkin nadir İngilizce anlatılardan biri olması bakımından, edebiyat ve tarih disiplinleri arasındaki diyalog potansiyelini vurgulayarak, Kanatsız Kuşlar’ı kuşaklar arası travmanın anlaşılması noktasında dinamik bir bellek mekânı olarak konumlandırmaktadır.